Róża Luksemburg

Róża Luksemburg urodziła się 5 marca 1871 w Zamościu w rodzinie żydowskiej należącej do środowiska zamożnych mieszczan. W domu mówiono po polsku i po niemiecku; Róża uczyła się także rosyjskiego. Rodzina przeniosła się do Warszawy w 1873 roku. Dla dziewczynki ważnym krokiem była edukacja i rozwijanie zdolności intelektualnych, a także silne związki z kulturą polską, którą darzyła szczególną miłością.

W 1884 została zapisana do żeńskiego gimnazjum w Warszawie, które ukończyła w 1887. W tym czasie brała udział w tajnych kołach studiujących twórczość polskich poetów i pisarzy. Od 1886 należała do nielegalnej Socjalno-Rewolucyjnej Partii Proletariat. W 1889 uciekła do Szwajcarii, gdzie studiowała na Uniwersytecie Zuryskim, najpierw na wydziale filozoficznym, a potem na wydziale nauk o państwie. Jej rozprawa doktorska Die Industrielle Entwicklung Polens (Rozwój przemysłowy Polski) została zaprezentowana w 1897 i później wydana w Lipsku; była jedną z pierwszych kobiet na świecie z doktoratem z ekonomii.

W 1893 roku założyła wraz z Leonem Jogichesem i Julianem Marchlewskim „Sprawę Robotniczą”, sprzeciwiającą się nacjonalistycznej polityce PPS. Była współzałożycielką Socjaldemokracji Królestwa Polskiego i Litwy (SDKPiL) i jej główną teoretyczką. Pomimo że większość dorosłego życia spędziła w Niemczech, utrzymywała silne związki z polską kulturą i dążyła do międzynarodowej współpracy ruchu robotniczego. W 1900 roku wydała broszurę na temat germanizacji Polaków w zaborze pruskim; w 1895 r. opublikowała Niepodległą Polskę i sprawę robotniczą.

W 1898 przeniosła się do Berlina i aktywnie uczestniczyła w lewym skrzydle SPD, krytykując reformizm Eduarda Bernsteina. Była zwolenniczką strajku generalnego i międzynarodowego ruchu robotniczego, co doprowadziło do licznych konfliktów w partii. W 1905–1906 była trzykrotnie więziona za działalność polityczną. W 1914–1915 prowadziła działalność antywojenną i w 1916 wspólnie z innymi założyła Związek Spartakusa. W maju 1916 zorganizowała demonstrację antywojenną w Berlinie na Potsdamer Platz, której ogromny odzew dał początek ruchowi Spartakusa. Po aresztowaniu kontynuowała działalność konspiracyjną i pisarską, prowadząc procesy przeciwko militarizacji.

Podczas I wojny światowej była kluczową postacią w ruchu robotniczym, a jej praca intelektualna i działania polityczne miały istotny wpływ na niemiecką demokrację i międzynarodowy ruch robotniczy. Jej życie i dorobek pozostają źródłem inspiracji w historiografii lewicy i w pamięci publicznej po dziś dzień.